Chính trị - Xã hội

Đồng bào Hà Nhì ăn tết sớm

Kiều Trang
ANTĐ - Đầu tháng 12 dương lịch hàng năm là lúc đồng bào Hà Nhì ở huyện Mường Tè (Lai Châu) bắt đầu bước vào ăn tết. Họ giết lợn, mổ bò, chuẩn bị đặc sản núi rừng để mời nhau cùng những bát rượu thơm nồng.

Đồng bào Hà Nhì ăn tết sớm ảnh 1
Làm bánh giày cúng tổ tiên

Chọn đúng ngày rồng, tháng chuột

Mường Tè sớm tinh mơ khi sương còn phủ kín những mái nhà bên sườn núi và những bông hoa rừng còn nặng trĩu sương đêm thì phía đầu bản, có nhà đã bắc bếp thổi xôi, tiếng giã gạo bắt đầu nhịp đều gần xa, bản làng đang rướn mình chuyển giấc.

Tại bản Thu Lũm, xã Thu Lúm, người Hà Nhì dường như đã chuẩn bị đầy đủ cho ngày tết dân tộc mình. Những em bé được bố mẹ dệt cho những bộ quần áo mới và sặc sỡ sắc màu. Phía xa, một vài cô gái dịu hiền đang thong thả hái lá dong rừng. Thấy khách lạ, các cô thẹn thùng e ấp nấp bên những nhánh lan rừng.

Tết của người Hà Nhì không thống nhất thời gian nhưng giống nhau ở cách chọn ngày. Ngày bắt đầu tết phải là ngày rồng, tháng con chuột, đó là một lịch tính đến nay vẫn còn nhiều bí ẩn. Tuy nhiên, theo người Hà Nhì thì đó thực sự là “ngày của thánh thần”. Bởi trong tâm thức họ, tết là lúc Thượng đế xuống kiểm tra công việc và cuộc sống mà con người đã làm được trong năm qua.

Để chuẩn bị Tết, các gia đình chuẩn bị đồ xôi, giã bánh giày, làm bánh trôi. Riêng bánh giày, có quy tắc riêng với 2 cái thành một cặp dâng cúng tổ tiên, sau đó chia cho gia đình hưởng lộc. Phần còn lại dành để mời khách phương xa và những người đến chúc tết. Bánh trôi cũng được dâng lên ban thờ nhưng là để tượng trưng cho con người – lương thực – thực phẩm. Ba chiếc bánh này sẽ được để đó cho đến hết tết rồi đưa vào lò nướng, cái nào phồng to hơn thì báo hiệu năm tới sẽ phát triển về điều đó.

Đồng bào Hà Nhì ăn tết sớm ảnh 2
Ăn cỗ đầu năm

Cùng thưởng thức lộc trời

Cũng như Tết Nguyên đán của người Kinh, sự thiêng liêng của tết Hồ Sự Chà cũng được người Hà Nhì xem là “lễ trọng”. Mâm cúng sáng ngày thứ nhất trên ban thờ tổ tiên ngoài bát nước chè, bánh giày, bánh trôi, rượu, gừng, muối ớt còn phải có thêm thịt lợn, các loại hoa quả, sản vật trồng trong vườn nhà.

Người Hà Nhì vẫn giữ được phong tục truyền thống, vào sáng mùng một tết, con cháu nội ngoại tập trung đầy đủ để chúc tết ông bà và cúi lạy bàn thờ tổ tiên. Khi các “thủ tục” đã xong, cả gia đình ngồi bên mâm cỗ để ông bà chia lộc, con trai mau lớn thành trụ cột, con gái nhanh trưởng thành để thêu thùa may vá… Và không kể già trẻ lớn bé, tất cả cùng uống chung bát rượu nồng mừng ngày “lễ trọng”.

Người Hà Nhì rất vui khi có một bé không kể trai hay gái dưới 12 tuổi đến xông nhà. Họ coi đó là điềm may trong năm mới và hạnh phúc sẽ đến tràn đầy, lúa gạo sẽ đầy chum và nước từ trời đổ xuống thỏa thuê báo hiệu sự no đủ của mùa màng.

Trong những ngày tết, từ khắp các nóc nhà, khói bếp sẽ bay không ngừng, rượu tràn qua chiếu. Khi vào các bản làng chúc tết nhau, mỗi người đem theo một chum rượu nhà tự nấu để cùng nhau thưởng thức lộc trời. 

Vào ngày thứ ba kết thúc Tết Hồ Sự Chà, tức là ngày con dê (Zo – no), các gia đình làm một mâm cỗ cúng trời đất đã ban tặng cho bản làng sức khỏe, lúa gạo và gia súc với những nghi lễ vô cùng độc đáo và linh thiêng của người dân tộc vùng xa Mường Tè này.

Lá gan cho biết vận hạn

Không chỉ dừng lại ở Tết Hồ Sự Chà, người Hà Nhì còn có một cái tết nữa vào dịp giáp Tết Nguyên đán. Đây cũng là một trong những lễ hội “độc nhất vô nhị” ở huyện Mường Tè quanh năm sương khói.

Trưởng bản Thu Lũm, ông Chu Nhù Tư cho biết: “Cái tết thứ hai của người Hà Nhì thì vui lắm, kéo dài đến 5 ngày trước khi vào mùa gieo giống cho bản làng. Đó là khi dân bản có đủ sức khỏe để đánh đuổi con ma rừng ra khỏi cửa nhà. Ngày tết này cũng là lúc cả bản ăn mừng vì những chiến thắng vô hình”.

Tết thứ hai bắt đầu vào ngày rồng, và ở lần tết này, các thủ tục được rút ngắn, họ chỉ phải mổ lợn, gà và làm bánh trôi để cúng trời. Nhưng các hoạt động vui chơi múa hát thì kéo dài hơn tất cả các lễ hội trong năm.

Sau khi giết lợn, chủ gia đình sẽ kiểm tra lá gan. Người Hà Nhì cho rằng, lá gan sẽ cho biết vận hạn trong tương lai, nếu lá gan có màu đỏ sẫm tức là năm mới sẽ nhiều may mắn, nếu có màu trắng hoặc đen tức là nhiều rủi ro, bất hạnh.

“Tết người Hà Nhì thực sự độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc vùng biên giới. Người Hà Nhì có hai cái tết, đó cũng là một trong những nét văn hóa “độc nhất” của Việt Nam. Chúng tôi luôn cố gắng tạo điều kiện để bà con Hà Nhì giữ được bản sắc văn hóa độc đáo dân tộc mình”, ông Lò Quốc Toản – Trưởng phòng Văn hóa, Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh Lai Châu.

(Còn tiếp)

TIN CÙNG CHUYÊN MỤC