Chính trị - Xã hội

Bà tổ ca trù và kế diệt giặc Minh có một không hai

Hưng Tiến - Kiều Trang
ANTĐ - Ca trù - Di sản văn hoá Việt Nam đã nổi tiếng khắp thế giới, nhưng ít ai biết bà tổ của nghệ thuật ca trù lại là một nhân vật hết sức gần gũi trong sách sử. 

Bà tổ ca trù và kế diệt giặc Minh có một không hai ảnh 1
Di tích đền thờ Đào nương hiện được ghi là “đền Mẫu”

Lấy lời ca làm vũ khí

Bà Bùi Thị Phấn - Trưởng phòng Nghiệp vụ văn hóa, Sở VH-TT&DL tỉnh Hưng Yên cho hay, Đào nương tên thật là Đào Thị Huệ, một cô gái vô cùng xinh đẹp lại hát hay múa khéo, nổi tiếng tài hoa khắp tổng Cao Cương, huyện Tiên Lữ, phủ Khoái Châu xưa (nay là làng Đào Đặng, xã Trung Nghĩa, TP Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên). 

Vào đầu thế kỷ XV đó là nơi “phù hoa phố chợ” với cuộc sống nhộn nhịp, thích hợp là chốn để Đào nương hành nghề ca hát. Năm Đào nương 18 tuổi, nhà Minh mượn cớ “phù Trần diệt Hồ”, đem quân xâm lược nước ta, chúng đã đóng đồn trại về tận các thôn xóm hòng vơ vét của cải, còn giết hại dân lành khiến nhân dân hết sức lầm than. Đàn ông thì bị bắt đi phu dịch làm những công việc nặng nhọc, đàn bà bị bắt làm nô tì.

Thời điểm đó Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa tại đất Lam Sơn, Đào nương cùng với nhiều chị em trong làng Đào Đặng đã mở quán rượu để lôi kéo tướng sĩ quân Minh lui tới ăn uống với mục đích tìm hiểu nội tình quân địch giúp Lê Lợi chiếm đất Thăng Long. 

Bà tổ ca trù và kế diệt giặc Minh có một không hai ảnh 2
Ngôi mộ của bà Đào Nương

Nhờ có tài nghệ và nhan sắc hơn người, Đào nương nhanh chóng chiếm được cảm tình của cả quân và tướng giặc Minh. Chúng biến quán rượu của nàng thành nơi tụ họp, ăn uống, nghỉ ngơi mà không đề phòng điều gì. Hàng ngày, giặc Minh thường kéo nhau đến quán rượu của Đào nương chè chén thâu đêm suốt sáng. Rượu tiệc no say, chúng lại lăn ra ngủ.

Thời đó, tổng Cao Cương vốn là vùng lau sậy um tùm, rất nhiều côn trùng đặc biệt là muỗi. Vì thế, để khỏi lạnh và tránh bị muỗi đốt, giặc Minh đã làm những chiếc túi bằng bao tải gai để chui vào ngủ. Đêm đến chúng chui vào bao và buộc túi lại tránh muỗi. Đào nương nhiều lần được chúng giao cho việc thắt và mở túi. Với công việc này, nàng chợt nảy ra kế giết giặc. Sau khi thông báo cho nghĩa quân Lam Sơn, Đào nương bí mật tìm các bô lão và trai tráng đang ẩn nấp trong vùng bàn kế hoạch.

Cứ đêm đến khi giặc đã ngủ say, dưới sự chỉ huy của Đào nương, anh em trai tráng đến khiêng từng túi quẳng xuống sông. Khi ném chúng xuống, các túi ngủ đều được buộc thêm đá, nút thắt chặt phía ngoài nên không tên nào thoát. 

Cho tới một hôm, tướng giặc thấy không rõ vì sao mà quân lính trong đồn tự nhiên mất tích một cách khó hiểu, vội ra lệnh kiểm lại số quân và bắt tất cả quân lính trong đồn đứng xếp hàng vào một thửa ruộng hình vuông, bốn bề có đắp tường cao, gọi là đấu đong quân để biết thiếu đủ ra sao. Tướng giặc giật mình khi thấy quân sĩ hao hụt quá nửa mà không tìm ra nguyên nhân mới cho rằng tổng Cao Cương là vùng đất độc, không thích hợp cho việc đóng quân nên quyết định dời đi nơi khác. Đến nay, dấu vết của giặc Minh vẫn còn tại một khu ruộng ở làng Đào Đặng.

Bà tổ ca trù và kế diệt giặc Minh có một không hai ảnh 3
Phía bên trong ngôi đền

Sai lệch lịch sử

Khi nàng Đào Thị Huệ mất (10-11 năm Nhâm Thìn), dân làng tưởng nhớ công lao to lớn đã lập đền thờ bà ở ngay làng Đào Đặng. Đất nước thanh bình, vua Lê Thái Tổ phong bà làm Phúc thần kiến quốc, Trinh Liệt Phu nhân và cho sửa lại nhà thờ, cấp ruộng cúng tế hàng năm.

Dựa vào những tài liệu còn lưu giữ được tại di tích, ngôi đền xưa được xây dựng vào năm 1433 với kiến trúc “nội công ngoại quốc” gồm 3 tòa 19 gian, được trang trí theo mẫu tứ linh, tứ quý. Năm 1951, thực dân Pháp đã phá bỏ hoàn toàn để xây dựng đồn bốt. Mãi sau này, nhân dân trong vùng mới khôi phục được trên nền móng cũ theo hình chữ Nhất.

Theo người dân địa phương, trước đây ngôi đền còn nhiều hiện vật của Đào nương nhưng quân Pháp đã phá bỏ và cướp đi nhiều thứ quý giá. Hiện tại, trong đền còn lưu giữ được: Khám thờ, ngai, bài vị, thần phả, chuông đồng, tượng… Đặc biệt, tại đền còn lưu giữ được bộ sưu tập hiện vật gắn liền với nghề ca hát của bà: Hộp đồ trang sức, vòng tay, hoa tai và khuyên bạc, quạt ngà, lược ngà, trâm ngà và chén ngà cùng một số câu đối, đại tự cổ.

Đào nương không chỉ là nhân vật lịch sử có công giết giặc Minh mà còn được coi là bà tổ của nghệ thuật ca trù - di sản văn hóa thứ 4 của Việt Nam được UNESCO công nhận và xếp vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, ngay sau ngôi đền linh thiêng hiện nay là khu mộ của bà Đào Thị Huệ. Ngôi mộ hình chữ nhật, có mái đỏ, trên mái có bốn đầu đao, phần giữa trang trí lưỡng long chầu nguyệt, gồm hai bậc được ốp gạch xung quanh. “Tuy nhiên, điều đáng nói là khu mộ đang không được tôn trọng cả về mặt tâm linh lẫn di tích lịch sử bởi ngay trước khu mộ là nhà vệ sinh của một hộ dân”, bà Bùi Thị Phấn cho biết. Cũng theo bà Phấn, không chỉ ngôi mộ chưa được tôn trọng mà ngay cả ngôi đền cũng đang bị người dân “hô biến” thành đền Mẫu, thần thánh hóa nhân vật lịch sử. Thế nên, đó là lý do mà người lạ vào tham quan rất khó tiếp cận với các di sản và tư liệu lịch sử đang được trưng bày trong ngôi đền.

TIN CÙNG CHUYÊN MỤC